Ιστορία Η Προϊστορία

Οι οικισμοί της Νεολιθικής εποχής (6.500-3.500 π.Χ.) και της εποχής του Χαλκού (3.200 -1.100 π.Χ.)που έχουν εντοπιστεί μέχρι σήμερα στο νομό Λάρισας, ξεπερνούν τους 250 και στην πλειονότητά τους έχουν τη χαρακτηριστική μορφή της μαγούλας. Πρόκειται δηλαδή για χαμηλές εξάρσεις στην πεδιάδα με έκταση λίγων στρεμμάτων, οι οποίες δημιουργήθηκαν από τη συσσώρευση επιχώσεων κατοίκησης. Οι ανασκαφές του γερμανού αρχαιολόγου Vl. Milojcic και των συνεργατών του στην ¶ργισσα, Οτζάκι, Αγία Σοφία και Αράπη μαγούλα, άρχισαν το 1953 και διήρκεσαν 20 περίπου χρόνια. Στην ίδια περίπου περίοδο, ο πρωτεργάτης της νεολιθικής έρευνας Δημήτριος Θεοχάρης, ανάσκαψε με δοκιμαστικές τομές νεολιθικούς οικισμούς στην περιοχή του Νέσσωνα Συκουρίου, στο Γεντίκι (Ομορφοχώρι), Σουφλί μαγούλα και Αχίλλειο Φαρσάλων. Στο Αχίλλειο η έρευνα συνεχίστηκε με συστηματικές ανασκαφές από την Αμερικανική Αρχαιολογική Σχολή. Μικρής έκτασης ανασκαφές πραγματοποιήθηκαν ήδη από τις αρχές του αιώνα και σε άλλους οικισμούς από το Χρήστο Τσούντα και τους A.Wace και M.Thompson όπως στο Ραχμάνι, Μελισσοχώρι (Μεσιανή μαγούλα), Μαρμαρίνη, Τσαγγλί (Ερέτρια) Φαρσάλων. Μερικώς ανασκάφηκαν επίσης και άλλοι οικισμοί της Νεολιθικής και Χάλκινης εποχής.

Η εποχή του Χαλκού (3.200-1.000 π.Χ.) στο νομό Λάρισας, δεν είναι εξίσου γνωστή με τη Νεολιθική εποχή. Με εξαίρεση λίγους ανασκαμμένους οικισμούς κυρίως στην ¶ργισσα, Οτζάκι, Ραχμάνι κ.α., τα περισσότερα ευρήματα της εποχής αυτής προέρχονται από τάφους. Τα οικιστικά λείψανα είναι γνωστά από αποσπασματικά σπίτια της Πρώιμης και Μέσης εποχής του Χαλκού (3.200-1.600 π.Χ.)κυρίως στην ¶ργισσα, Ραχμάνι και Χασάμπαλη. Υπάρχουν σπίτια χτισμένα με πλιθιά ή ακόμη πασσάλους και πηλό, έχουν πήλινα δάπεδα και είναι εφοδιασμένα με εστίες στο εσωτερικό τους ή χτιστές αποθηκευτικές κατασκευές για τη γεωργική παραγωγή (π.χ. σπίτι Α της Πρώιμης εποχής στην ¶ργισσα). Μοναδικό εύρημα αποτελεί ένα πήλινο άρμα - παιχνίδι που σύρεται από δύο άλογα, το οποίο αποτελούσε κτέρισμα παιδικής ταφής (13ος αι. π.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Βόλου). Στη Λάρισα η κατοίκηση υπήρξε συνεχής μέχρι σήμερα από την Πρώιμη εποχή του Χαλκού, οπότε και πρωτοκατοικείται ο λόφος του Αγ. Αχιλλείου. Δύο από τους σπουδαιότερους Μυκηναϊκούς οικισμούς της ανατολικής Θεσσαλικής πεδιάδας, εντοπίζονται στη Μαρμαρίνη και στην Ελάτεια (Μπουνάρμπασι). Αξιόλογοι οικισμοί έχουν εντοπισθεί στους Γόννους, στο Αργυροπούλι (Καστρί), στη Φαλάννη (Τατάρ μαγούλα), στην κοιλάδα του Ενιπέα στα Φάρσαλα (λόφος της Αγ. Παρασκευής) και στο Ελληνικό (ύψωμα Χτούρι αλλά και στην κοντινή σ' αυτό προς βορειοδυτικά μαγούλα). Στα σύνορα των νομών Λάρισας και Μαγνησίας, μεταξύ του Σωτηρίου και του Στεφανοβίκειου, βρίσκεται το εκτεταμένο βραχώδες ύψωμα της Πέτρας. Η θέση φαίνεται ότι ήταν ένα είδος βραχώδους χερσονήσου στην αποξηραμένη σήμερα λίμνη Βοιβηίδα ή Κάρλα. Στην Μυκηναϊκή εποχή αναπτύχθηκε εδώ ένα αξιόλογο κέντρο που είχε τον έλεγχο της λίμνης και στο οποίο ανήκει πιθανόν και εκτεταμένη κυκλώπεια οχύρωση με περίμετρο 4-5 χλμ.

Στους αρχαϊκούς χρόνους (7ος -6ος αι.π.Χ.), πραγματοποιείται η διαίρεση της πεδινής Θεσσαλίας σε τέσσερα διαμερίσματα, τις λεγόμενες "τετραρχίες" ή "τετράδες" ή "μοίρες", που έφεραν τα ονόματα Πελασγιώτις, Εστιαιώτις, Θεσσαλιώτις και Φθιώτις κατ΄ αντιστοιχία με τις σημερινές περιοχές της Λάρισας, των Τρικάλων, της Καρδίτσας και των Φαρσάλων. Ο σημερινός νομός Λάρισας ταυτίζεται με το μεγαλύτερο μέρος της αρχαίας Πελασγιώτιδας (με σημαντικότερες πόλεις τη Λάρισα, την Κραννώνα, τη Σκοτούσσα, τον ¶τραγα και τις Φερές - σήμερα στο νομό Μαγνησίας), της Φθιώτιδας (με σημαντικότερες πόλεις τη Φάρσαλο και την Ερέτρια),της Περραιβίας(σημερινή επαρχία Ελασσόνας και τμήμα της επ. Τυρνάβου) και της βόρειας αρχαίας Μαγνησίας (σημερινή επαρχία Αγιάς).

Η ίδια η αρχαιολογική έρευνα δεν έχει προχωρήσει ικανοποιητικά μέχρι σήμερα στο νομό Λάρισας. Ελάχιστα μνημεία των αρχαϊκών ή κλασικών χρόνων έχουν αποκαλυφθεί. Σημαντικές αρχαίες πόλεις όπως η Λάρισα και η Φάρσαλος ερευνούνται κυρίως με ανασκαφές ιδιωτικών οικοπέδων εν όψει ανεγέρσεως οικοδομών και καταβάλλεται προσπάθεια ανασύστασης του πελεοδομικού τους.

Σε άλλες πόλεις όπως η Κραννώνα, οι Γόνοι, το Ομόλιο και η ¶ζωρος έχουν πραγματοποιηθεί μόνο σωστικές ανασκαφές τάφων κυρίως, που περιείχαν ωστόσο σημαντικά ευρήματα.

Η πόλη της Λάρισας την εποχή αυτή ήταν οργανωμένη σύμφωνα με το ακανόνιστο πολεοδομικό σύστημα, το λεγόμενο "αττικό", που σύμφωνα με τον Αριστοτέλη εξυπηρετούσε αποτελεσματικότερα την άμυνά της. Για το δωρικό ναό της Αθηνάς Πολιάδος που αποτελούσε την κύρια λατρευόμενη θεότητα των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων, ορισμένες αρχαιολογικές ενδείξεις ενισχύουν την υπόθεση ότι βρισκόταν ανατολικά του σημερινού ναού του Αγ. Αχιλλείου στο λόφο "Φρούριο", όπου ήταν η ακρόπολη της αρχαίας Λάρισας.

Τώρα, μια άλλη πόλη, η Φάρσαλος, διεκδικεί για τον εαυτό της την πρώτη θέση ανάμεσα στις πόλεις της Θεσσαλίας καθώς βρίσκεται σε μεγάλη οικονομική ακμή λόγω της φιλομακεδονικής πολιτικής της. Το ολιγαρχικό πολίτευμα της Λάρισας εκδημοκρατίζεται κατά κάποιο τρόπο από το τέλος του 5ου αι. π.Χ. περίπου, όπως φαίνεται από το γεγονός των αθρόων πολιτογραφήσεων ξένων στην πόλη, την εγκατάσταση μετοίκων και την πώληση κλήρων, στοιχεία που ωστόσο δηλώνουν έμμεσα και την έναρξη φθοράς.

Οι σωστικές ανασκαφές των τελευταίων 20 ετών στην πόλη έχουν φέρει στο φως τμήματα δρόμων, λουτρά και κατοικίες των ελληνιστικών και των ρωμαϊκών χρόνων με ψηφιδωτά δάπεδα, που δίνουν πληροφορίες για την πολεοδομική συγκρότησή της, η οποία ήταν οργανωμένη σύμφωνα με το Ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα (ορθογώνια οικοδομικά τετράγωνα που χωρίζονται με κάθετους και οριζόντιους δρόμους). Το σύστημα αυτό θα πρέπει να εφαρμόσθηκε και στις άλλες πόλεις της Θεσσαλίας.

Τα σημαντικότερα ωστόσο μνημεία της εποχής αυτής στο νομό είναι δύο αρχαία θέατρα: το Α΄ μνημειακότερο και επιβλητικότερο, στη νότια πλαγιά του λόφου "Φρούριο" και εν μέρει σήμερα ορατό (ανασκαφές για την αποκάλυψη του βρίσκονται σε εξέλιξη), κατασκευάσθηκε στην ελληνιστική εποχή, πιθανότατα στο τέλος του 3ου αι. π.Χ., στα χρόνια του βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππου του Έ και χρησιμοποιήθηκε για παραστάσεις και άλλα δρώμενα μέχρι το τέλος του 2ου αι. π.Χ. και αρχές του 1ου αι. π.Χ., εποχή που κατασκευάσθηκε το Β΄ μικρότερο αρχαίο θέατρο, το οποίο προοριζόταν για θεατρικές παραστάσεις και άλλες πνευματικές εκδηλώσεις (έχει αποκαλυφθεί σχεδόν ολόκληρο και είναι σήμερα ορατό σε απαλλοτριωμένο οικόπεδο στη συμβολή των οδών Ταγματάρχου Βελισσαρίου και Εργατικής Πρωτομαγιάς).